موسیقی
رامشگران شمال خراسان در درجۀ نخست موسیقی آوازی است رامشگر آوازش را با
دو تار همراه می کند. هنگامیکه نوازندهای شمال خراسان دوتارش را به صدا
درمی آورد، رفته رفته سوز و گداز و آه درونی وجود دارد نیز بیشتر و بیشتر
می شود. با انگشتانش دوتار را می نوازد و به یاد حادثه ها و اتفاقات تلخ و
شیرین در گذشته و یا تاریخ سرزمین و قوم و طایفۀ خود می افتد. اینجاست که
بناگاه همراه با ساز زدن شروع به خواندن و بیان این اندوهها و تهاجمات و
غارتگریها و ظلم و ستمها می کند با نیازش می نوازد و با زبانش تاریخ را
بیان می کند و با یاد تاریخ می خواهد حماسه ها و شجاعتهای مردان طایفۀ خود
را بازگو سازد و بر همگان روشن کند. داستانهایی که اگر بازگو نشود چه بسا
به فراموشی سپرده شود ، آنچنانکه صادق هدایت می نویسد :
«
ایران رو به تجدد می رود، این تجدد در همه طبقات مردم بخوبی مشاهده می
شود، رفته رفته افکارش عوض شده، رفتار و روش دیرین تغییر می کند و آنچه
قدیمی است منسوخ و متروک می گردد. تنها چیزی که در این تغییرات ما تألیف
است ، فراموش شدن و از بین رفتن دسته ای از اضافه ها، قصه ها، پندارها و
ترانه های ملی است که از پیشینان با یادگار مانده و تنها در سینه ها محفوظ
است زیرا تا کنون این گونه تراوشها کلی را کوچک شمرده و .... »[1]
داستان
گویی یکی از ملحقات موسیقی شمال خراسان چه در میان کردها، چه ترکها و یا
ترکمنها است و یکی از مهمترین شکلهای اجرایی موسیقی بخش های شمال خراسان
نیز بشمار می رود. این داستانها توسط بخشی با آواز و همراهی دوتار اجرا می
شود. بخش آوازی را می توان به دو گونۀ کاملاً مشخص تقسیم کرد، یکی بیان
محاوره ای و نقلی که بسیار به شیوۀ نقالی شبیه است و دیگری بیان آوازی.
قسمتهای مختلف داستان، با این دو شیوه اجرا می شوند.
شیوۀ
نقلی برای شرح رویدادهای داستان مورد استفاده قرار می گیرد. در این
داستان گویی دوتار علاوه بر همراهی کنندۀ آواز ،در بیشتر اوقات نقش مکالمه
ای را با آواز یا داستان انجام می دهد، حاج قربان سلمانی دربارۀ داستان
گویی معتقد است که ترکها در موسیقی خود داستان گویی دارند و موسیقی را با
داستان به هم می آمیزند و اجرا می کنند و می گوید موسیقی کردها از نظر
داستانی به هم می آمیزند و اجرا می کنند و می گوید موسیقی کردها از نظر
داستانی دارای عمق و ریشۀ کمتری است[2]. با تمام این موارد موسیقی کردها
از قدمت بیشتری نسبت به موسیقی ترکها و ترکمنها برخوردار است[3]. در این
خصوص پیرامون این ؟؟ می توان عنوان کرد که در هر کدام از طایفه های شمال
خراسان یک قسمت از موسیقی رنگ و نمو بیشتری نسبت به سایرین دارد. نقلهای
ترکی که همراه موسیقی اجرا می شود، موسیقی کردها که سرشار از داستانهای
عاشقانه و عارفانه است و موسیقی ترکمنها که مانند موسیقی ترکی همراه
نقلهای ترکمن بر ارزش و اعتبارش افزوده می شود، همه و همه نشان از قدمت و
اصالت و بی مانند موسیقی این هنر آسمانی در شمال خراسان دارد. اما می توان
نوشت که داستان گویی در هر سه طایفه (ترکها، کردها و ترکمنها) وجود دارد.
داستانهای شمال خراسان را از نظر مضمون می توان به سه گروه اصلی تقسیم
بندی کرد، الف) مضمون عاشقانه این نوع داستانها ماجراهای عاشقانه قهرمان و
دلبر او را بازگو می کنند که همیشه با مخالفت و ناسازگاری همراهاست و
الگوی آنها حماسه های غنایی قرون وسطایی مانند لیلی و مجنون و فرهاد و
شیرین است. اینگونه روایتگرری در میان رامشگران ترک زبان بویژه در آسیای
میانه بسیار رایج است. از میان شناخته ترین این داستانها می توان از اصلی و
کرم (داستانهای ترکمنی)، غریب و شاه صنم (ترکی) ، همراه و صیادخان (ترکی و
ترکمنی) ، حمراء و حور لقاء (ترکی و ترکمنی)، گل و بلبل ، وامق و عذرا ،
شاه اسماعیل و گلزار خانم، طاهر و زهره (ترکی و ترکمنی) و ..... را نام
برد.
